- و هيچ كتابى آسمانى و غير آن ، مثل آن ، مُعرّفىِ ذات و صفات حق تعالى را ننموده ، و همين‌طور جامع اخلاق و دعوت به مبدأ و معاد و زهد و ترك دنيا و رفض طبيعت و سبك‌بار شدن از عالم ماده و رهسپار شدن به سرمنزل حقيقت است ، به‌طورى كه مثل آن متصور نيست - مع ذلك ، چون ساير كتب مصنَّفه مشتمل نشده بر ابوابى و فصولى و مقدّمه و خاتمه ، و اين از قدرت كامله منشئ آن است كه محتاج به اين وسايل و وسايط در القاء غرض خود نبوده . و از اين جهت ، مىبينيم كه گاهى با نصف سطر ، برهانى را كه حكماء با چندين مقدمات بايد بيان كنند ، به صورت غير شبيه به برهان مىفرمايد . مثل قوله تعالى : لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا « 1 » و قوله : لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ « 2 » كه برهان دقيق بر توحيد است ، و هر يك از اين دو محتاج به چندين صفحه بيان است كه پيش اهلش واضح است و غير اهلش را نيز حق تصرف در آن نيست ؛ گرچه چون كلام جامع است ، به اندازهء فهمش هر كسى از آن ادراكى مىكند . و مثل قوله تعالى : أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ « 3 » و قوله : وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ « 4 » و قوله : فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ « 5 » و قوله : وَ هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ

--> ( 1 ) - « اگر در آسمان و زمين ، خدايانى جز خداى يكتا بودند ، فاسد مىشدند » . ( الأنبياء ( 21 ) : 22 ) ( 2 ) - « هر خدايى با آفريدگان خود به يك سو مىكشيد ، و بر يكديگر برترى مىجستند » . ( المؤمنون ( 23 ) : 91 ) ( 3 ) - « آيا آن‌كه آفريده نمىداند ؟ و حال آن‌كه او باريك‌بينِ آگاه است » . ( المُلك ( 67 ) : 14 ) ( 4 ) - « و او با شماست ، هر جا كه باشيد » . ( الحديد ( 57 ) : 4 ) ( 5 ) - « به هر جا كه رو كنيد ، همانجا رو به خداست » . ( البقره ( 2 ) : 115 )